Phát triển một nền kinh tế biển xanh hài hòa lợi ích kinh tế và bảo tồn

17/12/2023

TN&MTViệt Nam cần áp dụng phương thức quản lý mới, phương thức quản lý tổng hợp biển và hải đảo theo cách tiếp cận hệ sinh thái hướng tới phát triển một nền kinh tế biển xanh hài hòa lợi ích kinh tế từ các hoạt động kinh tế ngành, khai thác, sử dụng một cách hợp lý, tiết kiệm tài nguyên, bảo tồn, bảo vệ tài nguyên, môi trường, các hệ sinh thái và đa dạng sinh học biển.

Phát triển một nền kinh tế biển xanh hài hòa lợi ích kinh tế và bảo tồn

Mô hình kinh tế sử dụng hạ tầng và công nghệ xanh

Biển và hải đảo là không gian phát triển nhiều hoạt động KT-XH quan trọng. Để bảo đảm biển và đại dương có khả năng cung cấp các nguồn tài nguyên tái tạo cùng với các dịch vụ môi trường và hệ sinh thái nhằm thỏa mãn nhu cầu phát triển KT-XH, xóa đói, giảm nghèo, không ngừng cải thiện cuộc sống của con người, cần một cách tiếp cận mới, bền vững là phát triển kinh tế biển (KTB) xanh.

Theo Ngân hàng thế giới (WB), KTB xanh là nền kinh tế sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên biển phục vụ phát triển kinh tế, cải thiện sinh kế và việc làm, cũng như sức khỏe hệ sinh thái biển. Theo Tổ chức Đối tác quản lý môi trường các biển Đông Á (PEMSEA), KTB xanh là mô hình kinh tế sử dụng hạ tầng và công nghệ xanh, các cơ chế tài chính sáng tạo và sắp xếp thể chế chủ động để đạt được hai mục tiêu bảo vệ biển, vùng bờ biển và tăng cường khả năng của chúng trong việc đóng góp vào phát triển bền vững, bao gồm cải thiện phúc lợi của con người, giảm các rủi ro môi trường và thiếu hụt sinh thái.

Kinh tế biển xanh thực chất là nền kinh tế xanh áp dụng cho biển và hải đảo. Tuy nhiên, cần nhận thức rằng, có một sự khác biệt trong cách tiếp cận và thứ tự ưu tiên giữa kinh tế xanh và KTB xanh. Trong nền kinh tế xanh trên đất liền, mặc dù công tác bảo tồn cần được ưu tiên, nhưng việc bảo tồn mang một sắc thái khác. Ví dụ, bảo tồn các loài động vật hoang dã chủ yếu để bảo tồn nguồn gen và tạo dựng một môi trường trong sạch, an toàn cho con người; nhưng dưới biển, ngoài mục đích bảo tồn nguồn gen, việc bảo tồn đa dạng sinh học và nguồn lợi thủy sản lại có ý nghĩa bảo tồn cả sinh kế, thu nhập và an ninh lương thực của người dân. Do vậy, cách tiếp cận quản lý tổng hợp toàn bộ hệ sinh thái, bao gồm cả các lưu vực sông và các vùng biển liên quan, với sự tham gia của tất cả các cấp, các ngành, các bên liên quan khác như doanh nghiệp và người dân cần được áp dụng ở biển và hải đảo.

Kinh tế biển xanh bao gồm tất cả các ngành KTB truyền thống nhưng với cách tiếp cận mới, bền vững, như đánh bắt và nuôi trồng thủy sản, phát triển vùng bờ biển (xây dựng các đô thị, các khu dân cư tập trung, các khu chức năng, nghỉ dưỡng, các đặc khu kinh tế và các hoạt động phát triển khác), năng lượng tái tạo, cảng biển và vận tải thủy, thăm dò, khai thác và chế biến khoáng sản đáy biển (đặc biệt là dầu, khí), công nghiệp ven biển, công nghệ sinh học biển, du lịch biển và vùng bờ biển, nghiên cứu và phát triển hệ thống cơ sở dữ liệu và thông tin về KT-XH, TN, MT biển và hải đảo.

Cơ hội và thách thức 

Trong những năm qua, thực hiện Nghị quyết số 09-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 4 khóa X, “Về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020” và Nghị quyết số 36-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XII, “Về Chiến lược phát triển bền vững KTB Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, KTB và vùng bờ biển của Việt Nam có những thay đổi vượt bậc và đạt được nhiều thành tựu. Tất cả các ngành KTB đều có những bước tăng trưởng, đóng góp ngày càng tăng vào bức tranh phát triển KT-XH của cả nước và đạt được những thành tựu đó là do:

Thứ nhất, nhận thức về tầm quan trọng của biển và hải đảo, khai thác, sử dụng hợp lý tài nguyên, BVMT biển và phát triển bền vững KTB ngày càng được nâng cao trong các cấp lãnh đạo và nhân dân.

Thứ hai, Việt Nam đã có cơ quan QLNN tổng hợp và thống nhất về biển và hải đảo, có nhiều lực lượng tham gia quản lý biển. Đội ngũ cán bộ quản lý biển từ Trung ương đến địa phương có năng lực quản lý tổng hợp biển và hải đảo ngày được nâng cao; có khả năng triển khai một cách hiệu quả công tác quản lý tổng hợp về biển và hải đảo, hỗ trợ phát triển KTB xanh.

Thứ ba, phương thức quản lý tổng hợp biển và hải đảo được thể chế hóa bằng luật và các văn bản dưới luật, mặc dù còn những hạn chế nhưng đang được triển khai thực hiện một cách đồng bộ trên toàn bộ 28 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương có biển của nước ta. Cơ chế quản lý TN&MT, quản lý kinh tế ngày càng minh bạch, tạo điều kiện cho doanh nghiệp và người dân tham gia vào quá trình quản lý và phát triển KTB.

Thứ tư, Việt Nam là thành viên của nhiều chương trình, tổ chức quốc tế về quản lý TNMT và phát triển KTB; được hỗ trợ phát triển KTB xanh.

Kinh tế biển Việt Nam mặc dù đạt được nhiều thành tựu quan trọng nhưng vẫn còn không ít những khó khăn, thách thức cho phát triển KTB xanh của nước ta, một trong số những nguyên nhân do: Chậm quy hoạch không gian biển nên việc bố trí các không gian bảo vệ, bảo tồn và không gian phát triển chưa rõ ràng. Vì vậy, tài nguyên, không gian biển và hải đảo đang bị xâm phạm và sử dụng thiếu hiệu quả.

Hiểu biết về pháp luật và ý thức chấp hành pháp luật về TN, MT của một số người dân ven biển còn hạn chế làm suy giảm hiệu lực của các quy định pháp luật, dẫn đến suy thoái tài nguyên trên diện rộng. Bên cạnh đó, hệ thống giám sát thực thi pháp luật chưa đủ mạnh; chưa lôi cuốn được người dân tham gia vào việc giám sát thực thi các quy định pháp luật và chính sách về bảo vệ, bảo tồn TN, MT biển.

Diện tích bảo tồn biển ít, tiến độ triển khai công tác bảo tồn biển chậm và việc quản lý các khu bảo tồn biển nói chung chưa hiệu quả, dẫn tới việc người dân vào đánh bắt trái phép ngay trong phạm vi khu bảo tồn biển.

Hệ sinh thái và sinh cảnh biển quan trọng như: Rừng ngập mặn, rạn san hô, thảm cỏ biển bị suy thoái nghiêm trọng, thậm chí bị tàn phá. Các hoạt động đánh, bắt thủy sản bằng các hình thức hủy diệt, như dùng lưới mắt nhỏ, giã cào, đèn cao áp, thuốc nổ, xyanua,… còn khá phổ biến, dẫn tới đa dạng sinh học và nguồn lợi thủy sản bị suy giảm nghiêm trọng, ô nhiễm môi trường diễn ra trên diện rộng.

Chưa có mô hình thật sự phù hợp quản lý tổng hợp biển và hải đảo. Các kiến thức về quản lý tổng hợp biển và hải đảo của Việt Nam chủ yếu học tập từ nước ngoài; do vậy, khi áp dụng vào điều kiện Việt Nam để xây dựng hệ thống chính sách, pháp luật còn có những bất cập. Hệ quả của điều này là chưa xây dựng được cơ chế và chưa thu hút được tất cả các bên liên quan, đặc biệt là người dân tham gia vào quá trình quản lý biển. Sự phối hợp từ Trung ương đến các địa phương, giữa các chủ thể quản lý, phát triển biển vẫn chưa nhịp nhàng.

Cần áp dụng phương thức quản lý mới

Hoàn thiện hệ thống pháp luật và mô hình quản lý tổng hợp TN, MT biển và hải đảo. Để bảo đảm phát triển KTB nhanh và bền vững, phù hợp với tiềm năng phát triển KTB của Việt Nam cần áp dụng phương thức quản lý mới, phương thức quản lý tổng hợp biển và hải đảo theo cách tiếp cận hệ sinh thái hướng tới phát triển một nền KTB xanh hài hòa lợi ích kinh tế từ các hoạt động kinh tế ngành, khai thác, sử dụng một cách hợp lý, tiết kiệm tài nguyên, bảo tồn, bảo vệ TN, MT, các hệ sinh thái và đa dạng sinh học biển. 

Để đạt được mục tiêu này cần: Sửa đổi Luật TN, MT biển, vùng biển và hải đảo và các văn bản dưới luật có liên quan phù hợp với hệ thống pháp luật của Việt Nam và quốc tế về phát triển KTB xanh bền vững; Xây dựng, phê duyệt và triển khai thực hiện Quy hoạch không gian biển, trong đó, phân tích kỹ các chức năng của từng vùng biển và hải đảo để bảo đảm khai thác hiệu quả, có lợi nhất một số chức năng quan trọng trong giới hạn không làm ảnh hưởng tới các chức năng khác và dẫn đến cạn kiệt tài nguyên, suy thoái, ô nhiễm môi trường, phá hủy các hệ sinh thái biển. Nghiên cứu, xây dựng các mô hình quản lý tổng hợp biển và hải đảo, đặc biệt là quản lý tổng hợp vùng bờ. Trong các mô hình này, phải bảo đảm sự điều phối, phối hợp chặt chẽ của tất cả các cấp theo ngành dọc, các cơ quan chức năng cùng cấp và sự tham gia tích cực, chủ động của người dân để bảo đảm các quy định pháp luật về quản lý TN, MT biển và vùng bờ biển được thực hiện hiệu quả. Thực hiện đúng các quy định về “quản lý thích ứng”, trong đó bảo đảm các chính sách, mô hình quản lý luôn được đánh giá, điều chỉnh sau mỗi chu trình quản lý để bảo đảm sát thực và hiệu quả.

Xây dựng và đưa vào áp dụng trên diện rộng các mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn khai thác và sử dụng bền vững các hệ sinh thái biển.

Thực tế cho thấy, khi có sự tham gia quản lý của cộng đồng sẽ bảo đảm khai thác, sử dụng bền vững, hiệu quả TN, MT biển. Mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn, khai thác và sử dụng bền vững các hệ sinh thái biển đã được áp dụng thành công ở một số địa phương, ví dụ như rừng dừa nước ven sông Hoài ở Hội An, khu bảo tồn biển Cù Lao Chàm,… Các mô hình này cần được nghiên cứu, nhân rộng. Đặc biệt, cần xây dựng cơ chế để người dân được tạo điều kiện tham gia và trực tiếp hưởng lợi từ quá trình quản lý.

Việt Nam đã thành công trong việc áp dụng mô hình cộng đồng xóa đói, giảm nghèo thông qua việc giám sát cộng đồng đối với nguồn vốn vay xóa đói, giảm nghèo từ Ngân hàng Chính sách xã hội. Mô hình xóa đói, giảm nghèo dựa vào cộng đồng của Việt Nam có thể được nghiên cứu, áp dụng để xây dựng mô hình cộng đồng tham gia bảo tồn, khai thác và sử dụng bền vững các hệ sinh thái biển.

Bảo vệ đa dạng sinh học, nguồn lợi cá biển bằng nghề cá bền vững. Các nghiên cứu cho thấy, đánh bắt quá mức bằng các hình thức hủy diệt là nguyên nhân chính gây suy giảm nguồn lợi thủy sản. Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện và triển khai thực hiện một cách hiệu quả các chính sách, quy định pháp luật về phát triển nghề cá bền vững, chống đánh bắt hủy diệt, đánh bắt trái phép. Cần triển khai thực hiện việc cấm biển tại các khu vực phù hợp theo thời gian và xây dựng kế hoạch chuyển đổi, bảo đảm sinh kế cho ngư dân.

Để phát triển một nền KTB xanh cần đáp ứng được các vấn đề: Bảo đảm quản lý, xử lý tốt các nguồn thải từ bờ, giảm thiểu nguy cơ ô nhiễm từ các nguồn thải nguy hại, như kim loại nặng, rác thải nhựa và áp dụng các công nghệ mới, tiên tiến nhằm giảm thiểu phát thải, giảm ô nhiễm môi trường.

Xây dựng giải pháp giảm thiểu khí nhà kính, giảm nhẹ BĐKH.

Bảo đảm quyền sử dụng công cộng tại các bãi biển và các khu vực biển quan trọng để bảo đảm quyền tiếp cận của người dân với biển và sự liên tục của các hệ sinh thái từ dưới biển lên bờ. Thực hiện nghiêm chỉnh quy định của Luật TN, MT biển và hải đảo về việc thiết lập hành lang bảo vệ bờ biển.

Khai thác, sử dụng các dạng năng lượng sạch, năng lượng tái tạo từ biển.

Xây dựng và hoàn thiện các cơ chế tài chính với hệ thống thuế, phí hợp lý liên quan tới sử dụng tài nguyên và không gian biển; xây dựng cơ chế tài chính bảo đảm phát triển bền vững kinh tế, xóa đói, giảm nghèo. Sử dụng các công cụ tài chính để điều chỉnh một cách hiệu quả các hành vi khai thác tài nguyên, bảo vệ, bảo tồn môi trường và các hệ sinh thái biển theo hướng bền vững.

PGS, TS. VŨ THANH CA

Giảng viên cao cấp Khoa Môi trường, Đại học Tài nguyên và Môi trường Hà Nội

Nguồn: Tạp chí Tài nguyên và Môi trường số 17+18 (Kỳ 1+2 tháng 9) năm 2023

Tin tức

Triển khai các nhiệm vụ trọng tâm trong nghiên cứu chính sách ngành TN&MT

Thủ tướng: '5 quyết tâm', '5 bảo đảm' để thúc đẩy giải ngân, sử dụng hiệu quả nhất nguồn vốn gần 670 nghìn tỷ đồng

Rà soát, hoàn thiện dự thảo nghị định về kinh doanh bất động sản; xây dựng lại chung cư

Xây dựng thị trường điện cạnh tranh hoàn chỉnh, mở không gian mới cho năng lượng tái tạo

Tài nguyên

Đánh giá tiềm năng cát, cuội, sỏi lòng sông vùng Đồng bằng sông Cửu Long

Giải quyết khiếu nại, tố cáo theo Luật Đất đai năm 2024

Cống ngăn mặn lớn nhất Bắc miền trung sắp đưa vào vận hành

Tránh thất thu từ khoáng sản phát sinh

Môi trường

Ninh Thuận chủ động ngăn chặn tình trạng đào gốc cây bằng lăng rừng

Xây dựng mô hình chuyển đổi xanh, sử dụng đất bền vững tại các khu vực trồng hoa

Rùa biển quay lại xã đảo Cù Lao Xanh đẻ trứng sau nhiều năm vắng bóng

Ứng phó với áp thấp nhiệt đới và mưa lớn

Video

Diễn đàn môi trường lần thứ III - Năm 2024

Chuyển đổi xanh - động lực tăng trưởng mới để phát triển kinh tế

Xử lý chất thải rắn sinh hoạt: Thực trạng và giải pháp

Tạp chí Tài nguyên và Môi trường 20 năm xây dựng và phát triển

Khoa học

Kiểm kê nguồn thải phục vụ xây dựng kế hoạch quản lý chất lượng môi trường không khí tỉnh Trà Vinh

Việt Nam công bố trên 19.000 bài báo quốc tế/năm nhưng chỉ có 2 tạp chí Scopus

Điều chỉnh công nghệ khai thác cát sông tại Sóc Trăng

Khảo sát ảnh hưởng của xâm nhập mặn đến một số tính chất đất, nước trên sông rạch và ương vườn tại huyện Gò Công Tây, tỉnh Tiền Giang

Chính sách

Luật Đất đai quy định về cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất như thế nào?

Bình Dương: Sẽ xử phạt việc khai thác sử dụng thông tin KTTV không đúng quy định

Luật Đất đai quy định về trình tự, thủ tục bồi thường, hỗ trợ, tái định cư, thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng như thế nào?

Tín dụng cấp nước sạch và vệ sinh môi trường nông thôn: Mức cho vay tối đa 25 triệu đồng

Phát triển

Ra mắt cuốn sách của Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng về Quốc hội

Hội thảo: “An ninh - an toàn thực phẩm hướng đến du lịch xanh bền vững, chuyển hướng từ nhận thức đến hành động”

“Future Blue Innovation 2024” - Hành trình Xanh phụ thuộc vào thế hệ trẻ

Trường Đại học TN&MT TP. Hồ Chí Minh: Đa dạng ngành nghề để đào tạo những công dân tương lai có trách nhiệm với môi trường

Diễn đàn

Hòa Bình: Ban hành quyết định chuyển mục đích sử dụng 32,2 ha nằm tại xã Nhuận Trạch

"Rộng cửa" cho tín dụng xanh

Chủ tịch UBND tỉnh Thanh Hoá yêu cầu các địa phương chủ động ứng phó với áp thấp nhiệt đới và mưa lớn

Phát triển chuỗi cung ứng xanh: Cần điểm tựa chính sách